PoliTycoon

Poza polityczną ortodoksją

Mini link do artykułu

Esej

Prawda, informacje, fakty i opinie. Mętne zapisy Karty Etycznej Mediów, cz.2 – prawda

Autor: 
PoliTycoon
Publikacja: 
2017/11/08
Prawda

Dziennikarze, wydawcy, producenci i nadawcy, szanując niezbywalne prawo człowieka do prawdy, kierując się zasadą dobra wspólnego, świadomi roli mediów w życiu człowieka i społeczeństwa obywatelskiego, przyjmują tę kartę...

W powyższej preambule do Karty Etycznej Mediów, występują odwołania do prawdy, zasady dobra wspólnego oraz roli mediów w życiu człowieka i społeczeństwa obywatelskiego. Zasada dobra wspólnego jest zapisana w 1 punkcie Konstytucji i głosi, że “Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli”. Z tego wyciągam wniosek, że mamy prawo wspólnie o nim decydować. Żeby podejmować decyzje potrzebne są informacje i media mają tych informacji społeczeństwu dostarczać, taka jest ich rola “w życiu człowieka i społeczeństwa obywatelskiego”.

Odpowiedzialność intelektualistów

Media, które nie dostarczają prawdziwych informacji potrzebnej do podjęcia decyzji, czy też wyrobienia sobie opinii, nie spełniają swojej roli. Dlatego tak ważne jest to w jaki sposób media definiują prawdę oraz to czy publikują prawdę. Jest odpowiedzialnością intelektualistów mówić prawdę i ujawniać kłamstwa – pisał Noam Chomsky w swoim eseju „Odpowiedzialność intelektualistów” z 1967 roku.

Intelektualiści mają możliwość ujawniać kłamstwa władzy, analizować działania pod kątem ich przyczyn i motywów oraz często ukrytych intencji. Przynajmniej w świecie zachodnim, mają siłę pochodzącą z politycznej wolności, dostępu do informacji oraz wolności wypowiedzi. Uprzywilejowanej mniejszości, zachodnia demokracja oferuje czas, możliwości, oraz trening w poszukiwaniu prawdy ukrytej za kurtyną zniekształceń oraz fałszywych przedstawień, ideologii oraz interesów klasowych, przez pryzmat których przedstawiane są nam bieżące wydarzenia1

Chomsky, pisząc w kontekście wojny w Wietnamie, zwraca uwagę na odpowiedzialność społeczeństwa, szczególnie intelektualistów, za działania demokratycznie wybranych władz prowadzące do konfliktów i katastrof humanitarnych.

Co do tych z nas, którzy przyglądali się w ciszy i apatii jak ta katastrofa powoli się kształtowała przez ostatnie dwanaście lat - po której stronie historii znajdziemy swoje miejsce? Tylko skrajnie nieprzytomni mogą uniknąć takich dylematów1.

Między prawdą a fałszem

Każdy ma jakiś procesor, który oznacza przetwarzane treści jedną z wartości: prawda, lub fałsz. Niektóre treści sprawiają, że procesor się zawiesza i wypluwa komunikat „nie wiem” oczekując dodatkowych informacji. Inne treści znowu nie podlegają przetwarzaniu przez ten procesor. Z powyższego wynika, że nie wszystkim treściom da się przypisać wartość prawda lub fałsz.

Jest to truizm jednak wydaje się, że nie dla wszystkich jest to oczywiste. W sieci pojawiła się moda na fact-checking (oko.press, demagog.org). Internauci są zapraszani na strony, które sprawdzają czy coś jest prawdą czy nie. Idea dobra i słuszna, jednak jeżeli poza dwiema skrajnymi odpowiedziami prawda/fałsz funkcjonują opcje pośrednie typu: raczej fałsz, półprawda, prawie prawda no to mozna zapytać, co to jest prawda wg oko.press?

Definicja prawdy

Według klasycznej definicji prawda jest to zgodność intelektu z rzeczywistością (veritas est adaequatio intellectus et rei). Słownik Języka Polskiego PWN (SJP) podaje, że prawda to:

  1. zgodna z rzeczywistością treść słów, interpretacja faktów, przedstawienie czegoś zgodne z realiami,
  2. to, co rzeczywiście jest, istnieje lub było,
  3. zasada dowiedziona naukowo lub wynikająca z doświadczenia, uważana powszechnie za niepodważalną

Według encyklopedii PWN, podobnie jak SJP czerpiącej z definicji klasycznej, prawda jest logiczną cechą sądu przysługującą mu tylko wówczas, gdy w rzeczywistości jest właśnie, tak jak ów sąd głosi. Sąd według tejże encyklopedii to - znaczenie zdania lub wyrażenie mające strukturę zdania logicznego (oznajmującego).

Encyklopedia PWN nie pozostawia więc wątpliwości, że prawda jest logiczną cechą wyrażenia mającego strukturę zdania logicznego (oznajmującego). Podręcznik logiki uzupełnia wpis w encyklopedii, pozwalając lepiej go zrozumieć.

Terminu „zdanie” używa się w logice dla oznaczania tylko takich wyrażeń, które są prawdziwe lub fałszywe. Spośród zdań odróżnianych w gramatyce zdaniami w tym sensie mogą być tylko zdania oznajmujące (orzekające). Zdania pytające oraz zdania rozkazujące tworzą odrębne kategorie składniowe (...) W logice znaczenie zdania nazywa się sądem.

...

Zdanie jest prawdziwe, gdy istnieje stan rzeczy, którego istnienie to zdanie stwierdza, jest zaś fałszywe, gdy ten stan rzeczy nie istnieje (...) Każde zdanie ma jedną i tylko jedną z dwóch wartości logicznych: prawdy, fałszu.2.

Oznacza to, że każde zdanie w sensie logiki jest prawdziwe albo fałszywe oraz, że żadne zdanie nie jest zarazem prawdziwe i fałszywe. Nie możemy też mówić o ‘pół prawdach’, ‘prawie prawdach’ i ‘raczej fałszach’.

Podsumowując prawda jest pewną relacją, która zachodzi między zdaniem a rzeczywistością. Żeby mówić o prawdzie przekazów medialnych muszą być spełnione pewne wymogi formalne:

  1. Treść przekazu powinna być możliwa do zapisania w postaci zdania oznajmującego.
  2. Prawdziwość zdania powinna być możliwa do ustalenia, poprzez stwierdzenie zgodności zdania z rzeczywistością.
  3. Zgodność zdania z rzeczywistością powinna być intersubiektywnie weryfikowalna tj. możliwa do weryfikacji przez wiele podmiotów.

Mając powyższe na uwadze przechodzę do pierwszej zasady KEM.

  • 2. Ludwik Borkowski, Wprowadzenie do Logiki i Teorii Mnogości, TN KUL 1991
prawda

1. zgodna z rzeczywistością treść słów, interpretacja faktów, przedstawienie czegoś zgodne z realiami,
2. to, co rzeczywiście jest, istnieje lub było,
3. zasada dowiedziona naukowo lub wynikająca z doświadczenia, uważana powszechnie za niepodważalną.

Zasada Prawdy

Dziennikarze, wydawcy, producenci i nadawcy dokładają wszelkich starań, aby (1) przekazywane informacje były zgodne z prawdą, (2) sumienne i bez zniekształceń relacjonują fakty w ich właściwym kontekście, a (3) w razie rozpowszechnienia błędnej informacji niezwłocznie dokonują sprostowania.

Ad.1 Jeżeli informacja ma być zgodna z prawdą to przede wszystkim musi spełniać wymóg formalny, który dopuszcza ją do oceny i przypisania wartości logicznej prawda lub fałsz, czyli musi być możliwa do zapisania w postaci zdania oznajmującego. Dołożenie wszelkich starań powinno się sprowadzać do tego aby treści były formułowane w postaci takich właśnie zdań.

Ad.2 Żeby o zdaniu można było orzec, że jest prawdą musi dotyczyć rzeczywistości, co zostanie zrealizowane jeżeli będzie sumiennie i bez zniekształceń relacjonowało fakty w ich właściwym kontekście.

Właściwy kontekst jest niesłychanie istotny dla możliwości ustalenia prawdziwości zdania . Wezmę dla przykładu takie zdanie: Trzeciego dnia Bóg stworzył Ziemię. Jest to zdanie oznajmujące, które sumiennie i bez zniekształceń relacjonuje fakt. Jednak w przypadku pytania o prawdziwość takiego zdania pojawią się zapewne różne odpowiedzi.

Kontekst

Wynika to z założeń, które w tym zdaniu są zawarte: że Bóg istnieje oraz, że Bóg stworzył ziemię. Takie założenia są czynione w pewnym kontekście. Podanie tego kontekstu jest więc konieczne aby ustalić prawdziwość zdania. Jeżeli dodam kontekst i zapiszę: Według Starego Testamentu, trzeciego dnia Bóg stworzył Ziemię, problem oceny prawdziwości zdania znika.

Przeważnie sytuacja nie jest jednak tak prosta, jak w powyższym przykładzie. Wskazanie właściwego kontekstu, oznacza wskazanie zespołu czynników współistniejących, powiązanych z faktem. Rzecz w tym, że to dziennikarz musi dokonać wyboru tego kontekstu, w którym umieści dany fakt. Ten wybór jest jego własnym subiektywnym wyborem.

Ta subiektywność nie jest problemem, w tym sensie, że jak pisał Orwell „należenie do mniejszości, nawet jednoosobowej, nie czyni nikogo szaleńcem”. Wybór właściwego kontekstu - nawet jeżeli jest subiektywnym wyborem - zapewnia przedstawienie rzeczywistości bez zniekształceń a więc rzeczywistości prawdziwej.

Właściwym kontekstem będzie przedstawienie faktu umieszczonego w sieci innych faktów powiązanych z nim związkami przyczynowo skutkowymi. Te związki przyczynowo skutkowe pokazują rzeczywistość i prawdę o ile same są rzeczywiste i prawdziwe, nie zmyślone. Obiektywność jest cechą immanentną prawdy i rzeczywistości, obiektywny musi więc być również kontekst.

Jak w takim razie należy rozumieć obiektywność dziennikarza? Próba odpowiedzi w części trzeciej.

Licencja Creative Commons

Tan artykuł (Prawda, informacje, fakty i opinie. Mętne zapisy Karty Etycznej Mediów, cz.2 – prawda) autorstwa PoliTycoon jest darmowy w sensie Open Source. Kopiowanie, rozpowszechnianie, przedruk i publikacja w jakiejkolwiek formie (również elektronicznej) do celów komercyjnych i prywatnych, bez zgody autora serwisu, dozwolone a nawet wskazane na licencji Creative Commons za wskazaniem autora: PoliTycoon i źródła: www.politycoon.pl.